UNDERGROUND§ΣΤΟΥΣ ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΥΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΒΕΡΟΛΙΝΟ ΣΤΑ ΥΠΟΓΕΙΑ ΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΝΑΖΙΣΜΟΥ

Εντυπο: ΕΨΙΛΟΝ, ΕλευθεροτυπίαImage

17/2/2010

UNDERGROUND§ΣΤΟΥΣ ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΥΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣΒΕΡΟΛΙΝΟΣΤΑ ΥΠΟΓΕΙΑ ΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΝΑΖΙΣΜΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ-ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ | ΣΠΥΡΟΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΗΣ 
Κάθε μητρόπολη που σέβεται τον εαυτό της οφείλει να έχει έναν καλά κρυμμένο, σκοτεινό εαυτό, θαμμένο στα έγκατά της. Στο Βερολίνο, σ’ αυτήν την εναλλακτική, πολύχρωμη, λαμπερή και φευγάτη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, υπάρχει ένας δαιδαλώδης υπόγειος κόσμος συνδεδεμένος με τη ναζιστική περίοδο και τα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Κάποιοι πασχίζουν να τον «ανασύρουν» στο όνομα της ιστορικής μνήμης.
Οι πιο σκοτεινές πτυχές της ιστορίας του Βερολίνου κρύβονται στα πιο ψηλά, φωτεινά και ευδιάκριτα σημεία της πόλης: στους μεταπολεμικούς τεχνητούς λόφους της, σαν τον Teufelsberg (λόφος του Διαβόλου) και το λόφο στο πάρκο Humboldthain, αλλά και χαμηλά, αρκετά μέτρα κάτω από την επιφάνειά της, στην πολύπλοκη υπόγεια αρχιτεκτονική της γερμανικής πρωτεύουσας.

Χτισμένη κυριολεκτικά πάνω στην άμμο, η πόλη -που αποτελούσε ψαροχώρι κατά τον 13ο αιώνα- κρύβει πολλά μυστικά και στα έγκατά της. Ενα τεράστιο σύστημα αποχέτευσης, οι ανάγκες των ντόπιων ζυθοποιίων και το υπόγειο μετρό έδωσαν το έναυσμα για τη δημιουργία μιας λαβυρινθώδους υπόγειας αρχιτεκτονικής. Τη συνέχειά της ανέλαβαν οι ναζί και αργότερα ο Ψυχρός Πόλεμος: στη διάρκεια και των δύο αυτών περιόδων κατασκευάστηκαν μια σειρά υπόγειοι χώροι από το καθεστώς και αντιπυρηνικά καταφύγια για να αντιμετωπιστούν οι απειλές του πάνω κόσμου. Η πρόσφατη ιστορία της πόλης, λοιπόν, είναι θαμμένη στα σπλάχνα της. Μια ιστορία, που πολλά σημεία της δεν κολακεύουν καθόλου τη σύγχρονη γερμανική ταυτότητα. Γι’ αυτό και πολλοί από τους χώρους αυτούς είτε μπαζώθηκαν είτε καταστράφηκαν εσκεμμένα από τις εθνικές και τοπικές αρχές. Ισως από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα μιας τέτοιας καταστροφής είναι το υπόγειο καταφύγιο όπου αυτοκτόνησαν ο Αδόλφος Χίτλερ και η Εύα Μπράουν.

Περισσότεροι από 20 λόφοι δημιουργήθηκαν μεταπολεμικά από τα ερείπια των βομβαρδισμένων στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου κτηρίων της πόλης, ερείπια τα οποία ανακυκλώθηκαν με τη γνωστή γερμανική οργάνωση και ακρίβεια. Πρωτεργάτριες στην τεράστια αυτή προσπάθεια… νοικοκυρέματος της πληγωμένης πόλης ήταν οι Βερολινέζες, που συνέλεξαν και εναπόθεσαν τα μπάζα μέσα και γύρω από την πόλη. Οι Trummerfrauen (οι γυναίκες των μπάζων, όπως τις αποκάλεσαν) δούλεψαν σκληρά στη δημιουργία των τεχνητών Trummerberge (λόφοι των μπάζων) που υψώθηκαν στη βερολινέζικη γη από τα συντρίμμια των περίπου μισών κτισμάτων που κατέρρευσαν στο Βερολίνο από τις συμμαχικές βόμβες.

Στο επιβλητικό πυκνό δάσος Γκρούνεβαλντ, που απλώνεται στο νοτιοδυτικό Βερολίνο, τα εικοσάμετρα κωνοφόρα δέντρα φιλοξενούν μια πλούσια πανίδα (από τρυποκάρυδους έως και λίαν επιθετικά αγριογούρουνα) και παράλληλα καλοδέχονται βερο- λινέζους ποδηλάτες, φίλους του τζόκινγκ ή κάποιους εκκεντρικούς εξερευνητές. Οι τελευταίοι κατευθύνονται στον ύψους 114 μέτρων λόφο του Διαβόλου. Τελικός προορισμός τους, τα εγκαταλειμμένα από το 1992 κτήρια του Field Station Berlin, ενός κατασκοπευτικού κέντρου που κατασκεύασαν οι Αγγλοι και οι Αμερικανοί για να παρακολουθούν τις κινήσεις στο ανατολικό μπλοκ κατά τον Ψυχρό Πόλεμο – πολλοί υποστηρίζουν ότι ήταν μέρος του παγκόσμιου αγγλοσαξωνικού συστήματος παρακολούθησης ECHELON. Πηδάμε το φράχτη και μεμιάς ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια σειρά αλλόκοτα κτίσματα. Τα περισσότερα είναι στολισμένα με εκατοντάδες γκραφίτι, αλλά όλα τους έχουν υποστεί μεγάλες φθορές – σπασμένα τζάμια, κατεδαφισμένοι τοίχοι, σκουριασμένοι σκελετοί που χάσκουν. Το κεντρικό κτήριο είναι το πιο εντυπωσιακό, με εκπληκτικά γκραφίτι, σκοτεινούς διαδρόμους, ακρωτηριασμένα ταβάνια και κάτι φουτουριστικές λευκές σφαίρες στην ταράτσα του, που η πανοραμική θέα της κόβει την ανάσα όσων την επισκέπτονται. Τα κτήρια, όμως, είναι το κερασάκι όσων κρύβονται από κάτω τους.

«Κάτω από το λόφο είναι θαμμένα δώδεκα εκατομμύρια κυβικά μέτρα ερειπίων. Αυτά, με τη σειρά τους, έθαψαν μια ακαδημία των ναζί, την οποία είχε σχεδιάσει ο Αλμπερτ Σπέερ· ο ίδιος ο Χίτλερ εγκαινίασε την κατασκευή της το 1937 και ήταν μέρος των σχεδίων του Τρίτου Ράιχ για την πρωτεύουσα της Germania των φασιστικών τους ονείρων. Η ακαδημία προοριζόταν να εκπαιδεύσει μια νέα γενιά μηχανικών που θα κατασκεύαζαν θαυματουργά όπλα». Ο Ντίετμαρ Αρνολντ, ξεναγός μας σ’ αυτήν την υπέργεια και υπόγεια περιπλάνηση, είναι ο ιδρυτής του οργανισμού Berliner Unterwelten (ο υπόγειος κόσμος του Βερολίνου). Δημιουργήθηκε το 1997, με σκοπό να ανασύρει στην επιφάνεια τον ξεχασμένο κάτω κόσμο της πόλης, ανακαλύπτοντας υπόγειους χώρους (πάνω από 50 καταφύγια τα τελευταία 10 χρόνια) και δίνοντας τη μάχη για να κηρυχθούν διατηρητέοι – οι ίδιοι και η ιστορία τους. Σήμερα αριθμεί περίπου 350 μέλη, και η υπόγεια αλλά διόλου σκοτεινή δράση του περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός μουσείου, αναστηλώσεις, εκδηλώσεις και χάπενινγκ, ξεναγήσεις του κοινού σε οκτώ γλώσσες (ανάμεσά τους και στα ελληνικά) κ.ά.

«Στην αρχή δεν είχαμε καμία υποστήριξη από τις Αρχές. Μάλιστα, μας κόλλησαν και ρετσινιές – ότι είμαστε ναζί ή ρομαντικοί του μπετόν! Ολα όσα καταφέραμε σε σχέση με το υπόγειο Βερολίνο τα καταφέραμε μόνοι μας» λέει ο Αρνολντ για την ηρωική 13χρονη προσπάθεια της ομάδας.

Η επαφή του με το υπόγειο Βερολίνο ξεκίνησε όταν ήταν 14 χρόνων. «Τότε μπήκαμε από κάτι τρύπες που σκάψαμε στον αντιαεροπορικό πύργο του πάρκου Humboltdhain και μείναμε έκθαμβοι από το θέαμα. Ηταν η καλύτερη περιπέτεια της ζωής μου! Μετά, το 1988, πήγα στο Παρίσι και είδα μια ομάδα Γάλλων που εξερευνούσαν τις κατακόμβες της πόλης για να τις προστατέψουν. Ενθουσιάστηκα με την ιδέα και επιστρέφοντας στο Βερολίνο έφτιαξα το 1992 το πρώτο γκρουπ υπόγειων εξερευνήσεων με το όνομα “Κάτω από τους δρόμους του Βερολίνου”. Ξέρεις, μετά την πτώση του τείχους, αυτό το Βερολίνο που ξεκίνησε να ανανεώνεται άρχισε, παράλληλα, να καταστρέφει την υπόγεια αρχιτεκτονική και κτίσματα της πόλης. Θέλαμε και θέλουμε να το σταματήσουμε αυτό».

Σήμερα ο χώρος δέχεται καθημερινά εκατοντάδες Γερμανούς, αλλά και επισκέπτες από κάθε γωνιά της γης – όπως δύο Ελληνες, ο Διονύσης Μπάφης και ο Γιάννης Βαρελάς, που βρέθηκαν κι αυτοί πρώτη φορά στο χώρο και μας είπαν ότι «στη μουσική σκηνή της πόλης οι υπόγειοι χώροι χρησιμοποιούνται για πάρτι και συναυλίες».

Η 31χρονη βερολινέζα φίλη τους, Μίκι, σπεύδει να εξηγήσει τη δημοφιλία του χώρου στις τάξεις των νεαρών συμπολιτών της: «Οσοι μαθαίνουν για το μέρος, λατρεύουν τόσο το χώρο όσο και την κρυφή ιστορία του. Το πρόβλημα είναι ότι η γενιά του πολέμου θέλει να κρατήσει μυστική αυτή την πλευρά της ιστορίας μας».

Σήμερα, πάντως, οι πιτσιρικάδες Βερολινέζοι φτιάχνουν γκραφίτι και όχι βόμβες στο χώρο. Στην πρόσοψη του κτηρίου, μάλιστα, είναι γραμμένο και το αντιφασιστικό μήνυμα: «Nie Wieder DeutSSchland» (ποτέ ξανά ναζιστική Γερμανία).

Ο Αρνολντ και οι ομοϊδεάτες του έχουν σχέδια γι’ αυτήν τη μυστική υπόγεια γωνιά της πόλης: «Γνωρίζουμε ότι κάτω από την ακαδημία των ναζί υπήρχε ένα καταφύγιο χωρητικότητας 5.000 ατόμων. Πολλοί χώροι δεν έχουν καταστραφεί και θα μπορούσαν να μελετηθούν. Εχουμε κάνει και γεωλογική μελέτη του λόφου. Το πρόβλημά μας είναι οι τόνοι των μπάζων που πρέπει να βγάλουμε, αλλά και το πού θα τους πάμε μετά».

Ο λόφος πριν από χρόνια επρόκειτο να αξιοποιηθεί από μια ιδιωτική εταιρεία που ήθελε να κατασκευάσει πολυτελή διαμερίσματα εκεί – σχέδιο που χρεοκόπησε. Ωστόσο, το πιο πρόσφατο και συγχρόνως πιο σουρεαλιστικό σενάριο αξιοποίησής του συνδέεται με τον αμερικανό σκηνοθέτη Ντέιβιντ Λιντς. Το 2007 πρότεινε στις Αρχές του Βερολίνου να κατασκευάσει στην κορυφή του λόφου το «ανίκητο πανεπιστήμιο»: σ’ αυτό θα διδάσκεται ο υπερβατικός διαλογισμός του ινδού γκουρού (ευρέως γνωστού και ως γκουρού των Μπιτλς) Maharishi Mahesh Yogi.

Ο πρώτος καρπός της δράσης τού Berliner Unterwelten ήταν όταν το ’99 πέτυχε να κηρυχθεί διατηρητέο ένα υπόγειο αντιαεροπορικό καταφύγιο δίπλα στο σταθμό του μετρό Gesundbrunnen, στο ΒΔ. Βερολίνο . Σήμερα ο χώρος φιλοξενεί την έδρα του οργανισμού και το μουσείο που αυτός λειτουργεί.

«Στο χώρο αυτόν γίνεται μία από τις έξι ξεναγήσεις που οργανώνουμε σε διάφορες υπόγειες τοποθεσίες – μια άλλη είναι τα τούνελ που χρησιμοποιούσαν οι Ανατολικογερμανοί για να δραπετεύσουν στο δυτικό Βερολίνο» μας εξηγεί η Μάχη Μαρίνου-Στροχμ, ξεναγός του οργανισμού και επικεφαλής του ελληνικού τμήματός του. Παρέα μαζί της περιδιαβαίνουμε το καταφύγιο, έκτασης 1.400 τετραγωνικών μέτρων, που μπορούσε να φιλοξενήσει έως και 2.000 άτομα.

Μπαίνουμε σε ένα δωμάτιο όπου έμεναν οι επόπτες του χώρου, μέλη της ναζιστικής νεολαίας – η εικόνα είναι ανατριχιαστικά εντυπωσιακή, τα πάντα δείχνουν ανέγγιχτα. Περνάμε μετά σε έναν νοσοκομειακό χώρο και η Μάχη μας δείχνει σε μια διπλανή αίθουσα τα φίλτρα του αέρα που προστέθηκαν αργότερα, το 1981, για την αντιπυρηνική άμυνα του χώρου. «Η οροφή στο σημείο αυτό είχε πάχος μόνο 80 εκατοστά και ήταν ευάλωτη. Να σκεφτείς ότι στο σχεδόν απόρθητο υπόγειο αρχηγείο του Χίτλερ η οροφή είχε πάχος 4,5 μ.!» μας πληροφορεί, και η πορεία μας συνεχίζεται σε έναν σκοτεινό λαβύρινθο από διαδρόμους που συνδέονται με αίθουσες κάθε μεγέθους, οι οποίες κλείνουν με βαριές αεροστεγείς σιδερένιες πόρτες.

Σ’ ένα δωμάτιο η ελληνίδα ξεναγός μού δείχνει μια μεταλλική βιβλιοθήκη, μια μοναδική ανακάλυψη του οργανισμού πριν από χρόνια σε ένα άλλο υπόγειο μέρος: «Αυτή είναι η Adrema-Hand Maschinen που χρησιμοποιούσαν τότε δεκάδες γερμανικοί κολοσσοί, σαν την AEG, για να φακελώνουν τους εργαζόμενους σκλάβους τους, εφήβους που άρπαζαν από χώρες σαν την Ουκρανία και την Πολωνία και τους έβαζαν να δουλεύουν 13-15 ώρες στις μονάδες παραγωγής στρατιωτικών εξοπλισμών. Είχε την ημερομηνία γέννησής τους και άλλα προσωπικά τους στοιχεία. Μ’ αυτήν την ανακάλυψή μας εντοπίστηκαν 27 επιζώντες αυτών των εργοστασίων-κολαστηρίων που αποζημιώθηκαν από το γερμανικό κράτος και τις εταιρείες. Καταλαβαίνεις τι παιχνίδια παίζονταν για να μη βγει στην επιφάνεια μια τέτοια ανακάλυψη».

Κοιτώντας τη μεταλλική ταυτότητα ενός από τους αιχμαλώτους-σκλάβους είναι δύσκολο να συγκρατήσεις την οργή για τη φύση των ανθρώπων αυτών που μεταχειρίζονταν με τόσο βάρβαρα οργανωμένο τρόπο τις ψυχές και τα σώματα κάποιων αλλοεθνών συνανθρώπων τους, φέρνοντας στο νου μας, παράλληλα, αυτά που μας είχε πει ο Αρνολντ για τη σημασία αυτών των χώρων και των σχετικών ξεναγήσεων: «Είναι σαν μια κάψουλα του χρόνου. Μπορούμε έτσι να δείξουμε την ιστορία της πόλης μέσα σε αυθεντικούς χώρους που τους έχουμε διατηρήσει απαράλλαχτους. Το 2006 τιμηθήκαμε με το ασημένιο ημισφαίριο» (σ.σ.: το ανώτατο βραβείο που απονέμει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας για την προστασία διατηρητέων μνημείων).

Εξαιρετικό ενδιαφέρον έχουν, όμως, και οι θεατρικές παραστάσεις Dokumentartheater του οργανισμού, σαν την πρόσφατη «Faces of War», όπου στους υπόγειους χώρους του μουσείου ηθοποιοί υποδύονταν τους ρόλους θυτών και θυμάτων των ιστοριών για τις οποίες μιλάει το μουσείο, μέσω μιας μοναδικής δραματουργικής μεθόδου που ενσωματώνει τις τεχνικές ενός ιστορικού ντοκιμαντέρ σε μια ζωντανή θεατρική παράσταση!

Ανάμεσα στους πρόσφατους επισκέπτες του χώρου συγκαταλέγονται ο πρώην πρόεδρος της Γερμανίας, αλλά και το χολιγουντιανό ζευγάρι των Τζολί – Πιτ, που, σύμφωνα με τον Αρνολντ, «όταν ήρθαν εδώ ήταν η μόνη στιγμή που τους έχασαν από τα μάτια τους οι παπαράτσι που τους κυνηγούσαν διαρκώς σε ολόκληρη την πόλη».

Προς το τέλος της διαδρομής μας είδαμε και το χώρο παραμονής σε περίπτωση πυρηνικού πολέμου, με τα πλαστικά καθίσματα που είχαν ειδικά προσκέφαλα για να απορ- ροφούν τους κραδασμούς των εκρήξεων, ναζιστικούς πίνακες εμπνευσμένους από την αρχαία ελληνική μυθολογία και μια αφίσα στα τούρκικα που έδινε οδηγίες αντιμετώπισης τυχόν πυρηνικών επιθέσεων στους τούρκους μετανάστες.

Αποχαιρετάμε τη Μάχη και ανηφορίζουμε προς το λόφο του πάρκου Humpoldthain δίπλα στο μουσείο, στην κορυφή του οποίου βρισκόταν ο Flakturm (πύργος Flak), ένας από τους τρεις μεγάλους αντιαεροπορικούς πύργους του Βερολίνου, που ήταν ο φόβος και ο τρόμος των συμμαχικών αεροπλάνων. Οι απόρθητοι αυτοί γίγαντες (ο συγκεκριμένος είχε 40 μέτρα ύψος και 70 μέτρα πλάτος και είναι ο μόνος από τους τρεις του οποίου διασώζεται μεγάλο μέρος) είχαν τοίχους 3,5 μέτρων, ενισχυμένους με ισχυρές σιδερόβεργες! Αυτός είναι και ο λόγος που τόσο οι Σοβιετικοί όσο και οι σύμμαχοι δεν μπορούσαν να τον κατεδαφίσουν ολοκληρωτικά. Μόνο το νότιο τμήμα του έπεσε και σκεπάστηκε με ερείπια, ενώ το βόρειο παραμένει όρθιο και προσφέρει από την κορυφή του μοναδική θέα στον ορίζοντα της πόλης. Πέρα από τα πανίσχυρα κανόνια και ραντάρ, ο πύργος μπορούσε να φιλοξενήσει στο υπόγειο καταφύγιό του 25.000 άτομα, μια τεράστια γεννήτρια της Daimler-Benz τού παρείχε ενεργειακή αυτονομία και υπόγειες σήραγγες τον συνέδεαν με άλλες τοποθεσίες, όπως με το σταθμό του μετρό Gesundbrunnen!

Φτάνοντας λαχανιασμένοι στην οροφή του πύργου, όπου τα μεγαλοπρεπή κτήρια της πόλης φαντάζουν σαν νάνοι από το ύψος αυτό, σκεφτόμαστε τα λόγια του Αρνολντ, ότι «η υπόγεια ιστορία μιας πόλης εκφράζει κι αυτή την κουλτούρα της, αλλά οι γερμανικές αρχές σχεδιάζουν να καταστρέψουν πολλά από αυτά τα υπόγεια καταφύγια».

Σκέφτομαι ότι η ομάδα αυτών των ανοιχτόμυαλων Βερολινέζων προσπαθεί να παραμείνει ο Flakturm ένας πύργος που θα θυμίζει τη σκοτεινή ιστορία της πόλης. Οσο αυτή η ιστορία δεν μένει θαμμένη κάτω από τα χαλάσματα τόσο απομακρύνεται η πιθανότητα κάποια μέρα να επαναληφθεί.

Διαβάστε

…………..1…………..

Dietmar Arnold, Ingmar Arnold, «Dunkle Welten. Bunker, Gewolbe unter Berlin», εκδ. Christoph Links Verlag, 2007

Ο εμπνευστής του Berliner Unterwelten μάς ξεναγεί στο μυστηριώδες υπόγειο σύμπαν του Βερολίνου.

…………..2…………..

Dietmar Arnold, Sven Felix Kellerhoff, «Die Fluchtunnel von Berlin», εκδ. Propylen-Verlag, 2008

Ενα βιβλίο που, σαν φιλμ νουάρ, μιλά για τα περισσότερα από 60 υπόγεια τούνελ και τους 300 δραπέτες που τα χρησιμοποίησαν για να διαφύγουν από το ανατολικό μπλοκ πριν από το 1989.

…………..3…………..

Ιωάννης Γιαννόπουλος, «Μυστική Αθήνα και Αττική», εκδ. Εσοπτρον, 1999

Το βιβλίο παρουσιάζει τη 40χρονη υπόγεια έρευνα του συγγραφέα στην Αττική, όπου πρωταγωνιστούν (υπογείως πάντα) ναοί, κρύπτες, λίμνες, μονοπάτια.

Πληκτρολογήστε

…………..1…………..

http://berliner-unterwelten.de/

Το σάιτ του Berliner Unterwelten, που παρέχει (και στα ελληνικά) πληροφορίες για τις δραστηριότητες, τις ξεναγήσεις και τις εκδηλώσεις του οργανισμού.

…………..2…………..

http://fsbvg.homestead.com/save_teufelsberg.html

Η καμπάνια πρώην εργαζομένων στο Field Station Berlin που μάχεται για την προστασία των κτηρίων στην κορυφή του «λόφου του Διαβόλου», απ’ όπου παρακολουθούνταν οι Ανατολικοί.

Δείτε

…………..1…………..

«The Fuehrer Bunker 1935-1942, Α Virtual Reconstruction», σκην. Christoph Neubauer, 2007

Ντοκιμαντέρ που παρέχει την πιο ακριβή εικόνα του υπόγειου κρησφύγετου του Χίτλερ, μέσω ψηφιακής αναπαράστασής του, καταρρίπτοντας τους μύθους ότι επρόκειτο για σκοτεινό μπουντρούμι.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s