Ο «ΓΙΑΤΡΟΣ» ΤΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ RICHARD WILKINSON

Εντυπο: ΕΨΙΛΟΝ, ΕλευθεροτυπίαImage
Ημ/νία: 25/01/2009

Κατηγορία: ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Ο «ΓΙΑΤΡΟΣ» ΤΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ RICHARD WILKINSON

«Η κοινωνική αδικία βλάπτει σοβαρά την υγεία»

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ-ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΠΥΡΟΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΗΣ (spysun04@googlemail.com)
Τι μας αρρωσταίνει στη σύγχρονη κοινωνία; Η παχυσαρκία; Το κάπνισμα; Η καθιστική ζωή ή το περιβάλλον; Οι κοινωνικές ανισότητες, υποστηρίζει ο βρετανός καθηγητής του Πανεπιστημίου του Νότιγχαμ, Ρίτσαρντ Γουίλκινσον. Ο άνθρωπος που πρώτος μελέτησε στη δεκαετία του ’70 τις επιπτώσεις των ταξικών διαφορών στην υγεία μας αναπτύσσει τη θεωρία του και μας προτείνει το «φάρμακο» κατά του καταστροφικού, κατ’ αυτόν, άγχους για την απόκτηση καταναλωτικών αγαθών χάριν μιας επίπλαστης «κοινωνικής καταξίωσης».
Ο 65χρονος βρετανός κοινωνικός επιδημιολόγος Ρίτσαρντ Γουίλκινσον, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ τη δεκαετία του ’70, έκρουε πρώτος παγκοσμίως τον κώδωνα του κινδύνου προς όσες κοινωνίες θυσίαζαν το κοινωνικό κεφάλαιο της αλληλεγγύης στο βωμό της αχαλίνωτης εξάπλωσης ιδιωτικού κεφαλαίου, κέρδους και συμφέροντος – αποδεικνύοντας ότι το βάθεμα των ταξικών διαφορών είχε ευθέως ανάλογη σχέση με το ποσοστό αύξησης της θνησιμότητας σε έναν πληθυσμό.

Με την έρευνά του οδήγησε την τότε κυβέρνηση των Εργατικών στην Αγγλία να συστήσει ειδική επιτροπή που δημοσίευσε το 1980 το «Black Report», την πρώτη επίσημη έρευνα στον κόσμο η οποία εξέταζε τις ταξικές διαφορές σε σχέση με θέματα υγείας. Κοινωνιολόγος και ψυχολόγος, ο Γουίλκινσον συνέβαλε να αναγνωριστούν ευρύτερα οι ανισότητες σε θέματα υγείας ως ένα ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης.

Και αν η δημοσίευση το 2005 (έπειτα από 30 χρόνια εντατικής επιστημονικής έρευνας) του βιβλίου του με τον τίτλο «Οι επιπτώσεις της ανισότητας: πώς να κάνουμε τις άρρωστες κοινωνίες πιο υγιείς» πέρασε μάλλον απαρατήρητη (αφού η έκδοση του έργου συνέπεσε με την αισιόδοξη διάθεση όλων εκείνων που πανηγύριζαν την απόλυτη νίκη των ελεύθερων αγορών), σίγουρα δεν ισχύει το ίδιο και σήμερα.

Στις 5 Μαρτίου ο βρετανός επιστήμονας θα δώσει συνέχεια στην πολύχρονη έρευνά του με την έκδοση του νέου του βιβλίου από τις εκδόσεις Penguin, που έγραψε σε συνεργασία με την Kate Pickett και που έχει τίτλο «The spirit level: why more equal societies almost always do better» (Το επίπεδο του πνεύματος: γιατί οι πιο ίσες κοινωνίες σχεδόν πάντα αποδίδουν καλύτερα). Οι πρωτοποριακές ιδέες του άγγλου επιστήμονα, όπως καταγράφονται στη συνέντευξή του, όχι μόνο μας βοηθούν να συνειδητοποιήσουμε τα πώς και τα γιατί της καχυπο- ψίας μας για τον διπλανό μας, αλλά δίνουν και σοβαρές ενδείξεις για το πώς μπορούμε να ξανακερδίσουμε αυτά που βροντοφώναζαν 220 χρόνια πριν οι γάλλοι επαναστάτες της Βαστίλλης: ελευθερία, ισότητα και αδελφοσύνη.

Spyros 1 Berlin 035

Πώς προέκυψε η θεωρία σας ότι οι κοινωνικές ανισότητες συνδέονται με την υγεία των ανθρώπων;

«Το ’60 και το ’70 πολλοί έδιναν μια δαρβινιστική εξήγηση για το φαινόμενο. Ελεγαν ότι οι ανισότητες είναι παράγωγα μιας φυσικής επιλογής, μέσω της οποίας οι υγιείς ανέβαιναν τη σκάλα της κοινωνικής ιεραρχίας, ενώ όσοι είχαν προβλήματα υγείας έπεφταν κοινωνικά στον πάτο. Δημοσίευσα μια σύντομη εκδοχή της πτυχιακής μου στα μέσα του ’70, στην οποία έδειχνα πόσο μεγάλες ήταν οι ταξικές διαφορές και τα ποσοστά θνησιμότητας και κάλεσα σε ένα άρθρο μου σε κάποια εφημερίδα τον τότε υπουργό υγείας David Ennals να κάνει κάτι, μια και οι ταξικές διαφορές τότε ήταν μεγαλύτερες από ποτέ».

Ποια είναι τα κύρια κοινωνικο-οικονομικά συμπτώματα μιας χώρας που έχει προσβληθεί από τον ιό των κοινωνικών ανισοτήτων;

«Αν κοιτάξετε τις πλούσιες δημοκρατίες, όπου κυριαρχεί η οικονομία της αγοράς, αυτές που έχουν μεγαλύτερη ισότητα έχουν, επίσης, και πολύ μεγάλες αντιθέσεις. Για παράδειγμα, η Σουηδία έχει μεγάλες εισοδηματικές ανισότητες, αλλά παρουσιάζει μεγάλη ισότητα, μια και έχει ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας και κάνει μια μεγάλη αναδιανομή του πλούτου μέσω φόρων και κοινωνικών παροχών. Η Ιαπωνία, όμως, ενώ έχει μικρές εισοδηματικές διαφορές, έχει μεγαλύτερη ανισότητα, αφού δεν αναδιανέμει τον πλούτο και δεν έχει ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας. Πολλοί λένε ότι η εθνική κουλτούρα κάθε χώρας επηρεάζει τα επίπεδα των κοινωνικών ανισοτήτων της, αλλά υποψιάζομαι ότι οι ανισότητες είναι εκείνες που γεννάνε τις διαφορετικές κουλτούρες και όχι το αντίστροφο.

»Δίνω πολύ μεγάλη έμφαση στις υλικές ανισότητες, γιατί νομίζω ότι έχουμε αναπτυχθεί μέσω μιας ψυχολογικής εξέλιξης στο να είμαστε πολύ ευαίσθητοι στις διαφορές τού στάτους μεταξύ μας. Αλλά είμαστε πολύ ευαίσθητοι και στις φιλίες. Αυτά είναι πολύ σημαντικά πράγματα για μας. Σχεδόν σε κάθε ζωικό είδος διαπιστώνει κανείς ότι υπάρχει πάντα η προοπτική διαμάχης γύρω από την πρόσβαση σε λειψές πηγές αγαθών. Διότι τα μέλη ενός είδους έχουν τις ίδιες ανάγκες. Γι’ αυτό μάχονται για τα μέρη της φωλιάς τους, για τροφή, για ερωτικούς παρτενέρ και οτιδήποτε σχετικό.

Πώς αντιμετωπίζει κανείς, λοιπόν, αυτήν τη σοβαρή προοπτική διαμάχης;

»Μια αντίδραση σ’ αυτήν την πραγματικότητα είναι η ιεραρχία. Το κατέχεις επειδή είσαι πιο δυνατός από μένα. Είναι κοινό και πολλά ζώα λειτουργούν έτσι. Αλλά ο άλλος τρόπος να το αντιμετωπίσεις σχετίζεται με το γεγονός ότι οι ανθρώπινες μονάδες αναγνωρίζουν τόσο τις δικές τους όσο και τις ανάγκες των συνανθρώπων γύρω τους. Και μπορούν να μάθουν να μοιράζονται τα αγαθά τους. Τα ανθρώπινα όντα δεν έχουν μόνο τη δυνατότητα για επιβολή και ιεραρχία, αλλά, επίσης, και μια δυνατότητα για ισότητα, συνεργασία και μοιρασιά. Και οι δύο δυνατότητες είναι οι αντιδράσεις μας προς τους μηχανισμούς του περιβάλλοντός μας.

»Οι εξελικτικοί ψυχολόγοι λένε συχνά πως η αίσθηση του χρέους και της αμοιβαιότητας, αυτό που μας κάνει να ανταποδώσουμε ένα δώρο που λάβαμε, είναι χαρακτηριστικό της φύσης μας παγκοσμίως. Σε αντίθεση με τα ζώα, έχουμε τη δυνατότητα να είμαστε ο ένας για τον άλλον η καλύτερη πηγή βοήθειας, μάθησης, φιλίας, αγάπης, συνεργασίας… Είμαστε, λοιπόν, ικανοί για το καλύτερο και για το χειρότερο. Το τι κάνουμε τελικά έχει σχέση με το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο βρισκόμαστε. Και η ανισότητα είναι ένα περιβαλλοντικό κίνητρο, ένα έναυσμα για το ποιες κοινωνικές στρατηγικές θα χρησιμοποιήσουμε. Ζούμε σε μια κοινωνία στην οποία μοιραζόμαστε αυτά που έχουμε και συνεργαζόμαστε μεταξύ μας ή ζούμε σε μια κοινωνία στην οποία χρειάζεται να μαχόμαστε για το καθετί που μπορούμε να αρπάξουμε;»

Στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης που διάγουμε ποια από τις δύο αυτές στρατηγικές είναι η καλύτερη;

«Είμαι σίγουρος ότι θα έχουμε μια σοβαρή ύφεση. Και τα αποτελέσματα αυτού του κραχ θα αλλάξουν κάποιες ιδεολογίες. Ο καθένας αντιλαμβάνεται ότι δεν θα έχουμε πια τα πιστεύω που είχαμε στην ελεύθερη αγορά. Αυτό δεν σημαίνει ότι φτάσαμε στο τέλος της αγοράς, αλλά η νέα αγορά θα έχει περιορισμούς με άλλους τρόπους. Οσο και αν ακούγεται περίεργο, πιο σημαντικό κι από την κρίση αυτήν και το τι θα την ακολουθήσει είναι το πώς θα αντιμετωπίσουμε το θέμα των κλιματικών αλλαγών. Νομίζω ότι τα περιβαλλοντικά προβλήματα απαιτούν πολύ μεγαλύτερη ισότητα. Κάτι πολύ σημαντικό: οι άνθρωποι συχνά διερωτώνται για το πώς μπορούν οι καταναλωτικές κοινωνίες να ανταποκριθούν κατάλληλα στο πρόβλημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Ωστόσο, όλοι μας θέλουμε ν’ αρπάξουμε όσο περισσότερα μπορούμε και δεν πρόκειται να ψηφίσουμε υπέρ περιβαλλοντικών φόρων και κάθε είδους περιορισμών… Αλλά, φυσικά, η πίεση τού να καταναλώνουμε δημιουργείται κατά κόρον από την ανισότητα.

»Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τον υλικό πλούτο, κατά πρώτο λόγο, για να δείξουν τις διαφορές κοινωνικού στάτους. Το γιατί η ανισότητα είναι τόσο σημαντική εξηγείται από το γεγονός ότι η μεγάλη υλική ανισότητα οδηγεί σε μεγάλες κοινωνικές και ταξικές διαφορές και σε μεγαλύτερο ανταγω- νισμό για κοινωνικό στάτους και παρεμφερή φαινόμενα. Και στις πιο άνισες κοινωνίες βλέπει κανείς ότι τα μέλη τους δουλεύουν περισσότερες ώρες, μια και η σπατάλη του χρήματος είναι πιο σημαντική και πρέπει να ακολουθήσουν το ρυθμό σπατάλης των άλλων γύρω τους – ενώ πάντα πρέπει κανείς να δίνει λογαριασμό στους άλλους με βάση τους υλικούς παράγοντες. Δεν είναι τυχαίο το πόσο διαφέρουν οι εργασιακές ώρες μεταξύ λιγότερο και περισσότερο άνισων κοινωνιών, όπως βλέπουμε στις περιπτώσεις της Γαλλίας και της Αμερικής. Επίσης, στις πιο άνισες κοινωνίες τα μέλη έχουν την τάση να ξοδεύουν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους, να κάνουν λιγότερη οικονομία και να είναι πιο χρεωμένα σε σχέση με άτομα που ζουν σε κοινωνίες με πιο ανθηρή ισότητα. Η Αμερική και η Αγγλία, που είναι οι χώρες με τη μεγαλύτερη ανισότητα παγκοσμίως, έχουν και τα μεγαλύτερα χρέη. Ετσι, ο περιορισμός των ανισοτήτων είναι ένα πολύ σημαντικό μέρος της προσπάθειας να μειώσουμε τον καταναλωτισμό, ώστε να κάνουμε πιο εύκολο το έργο μας ως προς το να ανταποκριθούμε σε πολιτικές που σχετίζονται με την πλανητική υπερθέρμανση».

Spyros 1 Berlin 037

Φέρνει την ευτυχία στους πολίτες της η μεγάλη οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας ή, αντιθέτως, εντείνει τις κοινωνικο-οικονομικές ανισότητές της, τις κοινωνικές διαμάχες και τα προβλήματα υγείας της χώρας;

«Επί χιλιάδες χρόνια ο καλύτερος τρόπος για τη βελτίωση της ανθρώπινης ζωής ήταν η βελτίωση του υλικού μέρους του βιοτικού μας επιπέδου. Στον αναπτυγμένο κόσμο έχουμε φτάσει στο τέρμα αυτής της διαδρομής. Τώρα, το αν θα γίνουμε πλουσιότεροι δεν παρέχει πραγματικά κοινωνικά οφέλη είτε οφέλη για την υγεία μας. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι φτάσαμε στο τέλος της διαδρομής που η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να κάνει κάτι παραπάνω για μας. Ξέρετε, δεν υπάρχει πλέον κάποιος καθαρός δεσμός ανάμεσα στην ποιότητα της ζωής, στην ευτυχία, ακόμη και στην υγεία και στο εθνικό ακαθάριστο προϊόν και το εισόδημα στον αναπτυγμένο κόσμο. Το πρόβλημα αυτήν τη στιγμή δεν είναι οι υλικές μας ανάγκες, αλλά η ποιότητα των κοινωνικών σχέσεων στην κοινωνία μας! Είναι το κοινωνικό περιβάλλον αυτό που μετράει. Και αυτό που είναι τόσο σημαντικό με την ανισότητα είναι το ότι το κοινωνικό περιβάλλον χτίστηκε σε υλικές βάσεις και οι υλικές αυτές βάσεις είναι, πολύ απλά, το μέγεθος της υλικής ανισότητας.

»Οπότε, από το να προσπαθούμε να βελτιώσουμε τις υλικές συνθήκες της ζωής μας, καλύτερο είναι να προσπαθήσουμε να βελτιώσουμε το κοινωνικό μας περιβάλλον, μειώνοντας τις μεταξύ μας υλικές διαφορές. Και να γυρίσουμε την πλάτη σε όσους μας λένε πως για να βελτιώσουμε την ποιότητα της ζωής μας (ή τις κοινωνικές μας σχέσεις ή την ψυχοκοινωνική μας ευημερία) πρέπει να καταφύγουμε στην ψυχοθεραπεία ή σε άλλες παρόμοιες ατομικές τεχνικές… Ξαφνικά βλέπουμε ότι υπάρχουν τρόποι με τους οποίους οι κυβερνήσεις μπορούν να βελτιώσουν την ευημερία ολόκληρων κοινωνιών μέσα από τη μείωση των ανισοτήτων τους. Δεν έχει εφαρμοστεί ποτέ στο παρελθόν η χάραξη μιας τέτοιας κοινωνικο-οικονομικής πρακτικής και πολιτικής γραμμής στα θέματα αυτά».

Πώς σχετίζεται η κοινωνική ανισότητα με την εγκληματικότητα;

«Η ανισότητα σχετίζεται με τα βίαια εγκλήματα και όχι με εγκλήματα σχετικά με την περιουσία κάποιου. Τα εγκλήματα απέναντι στην ακίνητη περιουσία κάποιου φαίνεται να συνδέονται με το στάδιο στο οποίο βρίσκεται ο οι- κονομικός κύκλος. Τα βίαια εγκλήματα, από την άλλη, έχουν περισσότερο σχέση με ανθρώπους που είναι στο δρόμο, που πίνουνε και που νιώθουν παντελή απουσία σεβασμού στο πρόσωπό τους. Η έλλειψη σεβασμού είναι το σημαντικό στοιχείο εδώ, αυτό που συνδέει την εγκληματικότητα με τις κοινωνικές ανισότητες».

Ποια είναι τα πρώτα βασικά βήματα ώστε να μειώσουμε τις ανισότητες και να εφαρμόσουμε στρατηγικές κοινωνικής ισότητας;

«Υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι μέσω των οποίων οι κυβερνήσεις μπορούν να μειώσουν την ανισότητα. Αρχικά μπορούν να μειώσουν τις διαφορές στους μισθούς. Μπορούν να εφαρμόσουν ένα ανώτατο όριο αμοιβών και κερδών, καθώς και να θεσμοθετήσουν την τοποθέτηση εκπροσώπων των εργαζομένων στην ηγεσία των εταιρειών, κάτι που θα δυσκολέψει πολύ τα αφεντικά στο να δίνουν τεράστιες αυξήσεις στον εαυτό τους. Μπορούν, επίσης, να δώσουν ένα μεγάλο μέρος των μετοχών κάθε εταιρείας στους εργαζομένους της.

»Στις περισσότερες αναπτυγμένες χώρες το κράτος ελέγχει το 40% της οικονομίας – άρα υπάρχουν εκατοντάδες τρόποι για την αντιμετώπιση της ανισότητας, εφόσον βέβαια υπάρχει η πολιτική βούληση να τους ενεργοποιήσει κανείς. Η πολιτική βούληση είναι το πιο σημαντικό. Επικεντρώνομαι στο να κάνω τους ανθρώπους να αντιληφθούν τις καταστροφικές συνέπειες της ανισότητας. Από τότε που έγραψα το σχετικό βιβλίο μου και από πολλές μετέπειτα έρευνες προκύπτει ξεκάθαρα τώρα ότι σχεδόν όλα τα κοινωνικά προβλήματα εκείνα που είναι τα περισσότερο κοινά στις φτωχές περιοχές των κοινωνιών μας είναι και τα περισσότερο κοινά στις πιο άνισες κοινωνίες. Και αυτό δεν αφορά μόνο τα προβλήματα υγείας, τη βία ή την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών· αφορά και την παχυσαρκία, την εφηβική εγκυμοσύνη, το ποσοστό του πληθυσμού που βρίσκεται στη φυλακή, την ψυχική υγεία, τις επιδόσεις των μαθητών…

»Ολα αυτά τα είδη κοινωνικών προβλημάτων και προβλημάτων υγείας κινούνται μαζί! Η Αμερική, που τα πάει άσχημα σε σύγκριση με άλλες πλούσιες χώρες στον τομέα της υγείας, τα πάει άσχημα και στο επίπεδο της εγκληματικότητας, στο επίπεδο της παχυσαρκίας, στην αναλογία του πληθυσμού της που είναι στις φυλακές, στη μόρφωση, στην κοινωνική κινητικότητα. Αντίθετα, χώρες που τα πάνε καλά σε θέματα κοινωνικής ισότητας, όπως η Ιαπωνία ή οι σκανδιναβικές χώρες, τα πάνε πολύ καλά επίσης και στους παραπάνω τομείς!»

Στην έρευνά σας συμπεριλάβατε και την ελληνική κοινωνία. Ποια είναι τα ευρήματά σας;

«Από τις 24 χώρες που εξετάσαμε, η Ελλάδα είναι η χώρα με τη χαμηλότερη αναλογία πληθυσμού στη φυλακή. Και από αυτήν την άποψη τα πάει καλά. Εχει, όμως, τα υψηλότερα ποσοστά παχυσαρκίας, φτωχές επιδόσεις στην εκπαίδευση και αρκετά χαμηλό επίπεδο εμπιστοσύνης μεταξύ των πολιτών της».

Θα είχαμε αποφύγει την οικονομική κρίση στην Αμερική εάν η χώρα αυτή δεν είχε τόσο υψηλό επίπεδο κοινωνικής ανισότητας;

«Είμαι σχεδόν σίγουρος γι’ αυτό. Βλέπετε, η οικονομική κρίση δεν παράγεται μόνο από τους υπερβολικά πλούσιους. Είμαστε και όλοι εμείς που προσπαθούμε να ακολουθήσουμε τους ρυθμούς και τα ιδεώδη αυτού του συστήματος. Οπως είπαμε και πιο πριν, τα επίπεδα των χρεών είναι κατά πολύ μεγαλύτερα στην Αμερική και την Αγγλία, τις πιο άνισες κοινωνικά χώρες. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι πλούσιοι τραπεζίτες δεν νοιάζονται για τους φτωχούς με το να τους πετάνε το δόλωμα των φτηνών (και σκιωδών) δανείων. Ταυτόχρονα οι φτωχοί, στην προσπάθειά τους να σκαρφαλώσουν στην κοινωνική ιεραρχία, να βελτιώσουν το στάτους τους και να κερδίσουν τον κοινωνικό σεβασμό, χρησιμοποίησαν αυτά τα δάνεια για να αποκτήσουν, ας πούμε, ένα σπίτι – ένα από τα πιο σημαντικά σύμβολα του αμερικάνικου ονείρου.

»Στην Αγγλία πολλοί πήραν και δεύτερο δάνειο για να αγοράσουν αυτοκίνητο και άλλα αγαθά. Αυτό αποδεικνύει μέρος της πίεσης για κατανάλωση, η οποία είναι αυξημένη λόγω του ότι υπάρχει μεγαλύτερος ανταγωνισμός για στάτους – ένα στάτους κατανάλωσης. Σε μια άνιση κοινωνία, αν έχεις δευτεροκλασάτα αγαθά, είσαι ένας πολίτης βήτα κατηγορίας. Η ψυχολογία έχει να επιδείξει κάποια πολύ ενδιαφέροντα πειράματα για το πώς οι άνθρωποι ανταποκρίνονται στο στρες. Εθελοντές καλούνται στα εργαστήρια και έρχονται σε επαφή με κάποια μορφή άγχους, ενώ μετριούνται παράλληλα τα επίπεδα των ορμονών του στρες τους πριν και μετά την επαφή τους αυτήν. Κάποιος, λοιπόν, εξέτασε όλες αυτές τις σχετικές μελέτες, περίπου 200, για να βρει ποιοι τύποι άγχους αυξάνουν πιο αξιόπιστα τα επίπεδα της κορτιζόνης μας. Και βρήκε ότι είναι η λεγόμενη “απειλή της κοινωνικής εκτίμησης”, το ότι δηλαδή οι άνθρωποι κρίνουν την επίδοσή σου και το χώρο στον οποίο κινείσαι, το αν αφήνεις μετέωρο τον εαυτό σου, αν έχεις κάποια κακή επίδοση, αν κάνεις κάποια βλακεία και εκτεθείς… Αυτού του είδους οι καταστάσεις είναι οι πιο σημαντικές πηγές άγχους για την κοινωνία μας. Και, φυσικά, οι ανισότητες αυξάνουν τα επίπεδα της “απειλής της κοινωνικής εκτίμησης”. Κρίνουμε ο ένας τον άλλον και η αξιολόγησή μας σχετίζεται ολοένα και περισσότερο με τη θέση των γύρω μας στην κοινωνική ιεραρχία. Είσαι κάποιος σημαντικός, κάποιος που αξίζει την προσοχή μου και τον σεβασμό μου; Ή δεν πιάνεις μία, οπότε μπορώ να σε αγνοήσω;»

Αυτό, λοιπόν, βρίσκεται στον πυρήνα των αιτίων για τη χειροτέρευση της υγείας μας λόγω των κοινωνικών ανισοτήτων;

«Η υγεία μας δεν έχει χειροτερεύσει. Συνεχίζει να βελτιώνεται. Νομίζω, όμως, ότι αυτό είναι ένα από τα πολύ σημαντικά αίτια που σχετίζονται με το προσδόκιμο όριο ζωής μεταξύ των κοινωνικών ομάδων. Το άγχος είναι σημαντικό εδώ. Αν είσαι αγχωμένος 20 λεπτά ή μία ώρα, αυτό δεν έχει καμιά συνέπεια για την υγεία σου. Αν αυτό, όμως, συνεχιστεί για μέρες, βδομάδες και μήνες, το ανοσοποιητικό σου σύστημα χάνει τον έλεγχό του και το καρδιαγγειακό σου σύστημα υποφέρει, άρα είσαι πολύ πιο εκτεθειμένος σε σοβαρούς κινδύνους για την υγεία σου.

»Οι πρόωρες γεννήσεις, για παράδειγμα, οφείλονται κατά κόρον στο άγχος των εγκύων και όχι σε διατροφικούς λόγους. Οι κοινωνικές ανισότητες είναι τόσο σημαντικές, λοιπόν, γιατί προκαλούν αυτές τις μακροπρόθεσμες και αρνητικές συνέπειες στο σώμα και το μυαλό μας, από το άγχος μας να αποκτήσουμε στάτους στις υλικές και καταναλωτικές κοινωνίες μας. Και το άγχος μάς επηρεάζει με δύο τρόπους. Ο ένας είναι αυτός που ήδη περιέγραψα. Ο άλλος έχει να κάνει με το γεγονός ότι για να αντιμετωπίσουμε το στρες πίνουμε περισσότερο, καπνίζουμε περισσότερο, καταναλώνουμε περισσότερο. Τρώμε για να ανακουφιστούμε. Εφαρμόζουμε όλων των ειδών τις μεθόδους για να αυτοϊαθούμε. Μπορεί να είναι ένα μικρότερο κομμάτι της όλης εικόνας, αλλά είναι μέρος της. Οπότε υπάρχουν άμεσες συνέπειες του άγχους στις αντιδράσεις της συμπεριφοράς μας σ’ αυτό, κάτι που εξηγεί γιατί οι σχετικές με την υγεία συμπεριφορές έχουν ένα κοινωνικό συστατικό».

Νομίζετε ότι αυτό επηρεάζει μόνο την υγεία των φτωχών ή είναι κοινό και στα ανώτερα στρώματα, εκεί όπου οι πλούσιοι νιώθουν ανικανοποίητοι και θέλουν να καταναλώνουν όλο και παραπάνω, για να ενισχύσουν κι άλλο το κοινωνικό τους στάτους;

«Σε κοινωνίες με μεγάλη ανισότητα, οι άνθρωποι όλων των εισοδηματικών αποχρώσεων τα πάνε άσχημα στον τομέα της υγείας. Οι συνέπειες είναι πιο σοβαρές στη βάση, αλλά φαίνεται ότι διαπερνούν και το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού της συγκεκριμένης χώρας. Οπότε, ακόμη και οι άνθρωποι της μεσαίας τάξης σε μια κοινωνία άνιση θα έχουν πιο σύντομη ζωή, θα είναι πιο εύκολο να γίνουν υπέρβαροι, τα παιδιά τους θα είναι πιο πιθανό να μπλέξουν με τα ναρκωτικά και τη βία και να τα πάνε άσχημα στο σχολείο…

»Βασικά, αυτό για το οποίο μιλάμε εδώ είναι μια γενική κοινωνική δυσλειτουργία, με όλων των ειδών τα αποτελέσματα. Παράγοντες όπως οι εφηβικές εγκυμοσύνες, το επίπεδο της εγκληματικότητας, το προσδόκιμο όριο ζωής κ.λπ. συνδέονται απόλυτα με το πόσο άνιση είναι μια κοινωνία και επηρεάζουν όλο το κοινωνικό φάσμα – και όχι μόνο τους φτωχούς».

Πώς, λοιπόν, η ανισότητα υπονομεύει την καθημερινότητά μας;

«Υπάρχει μια έρευνα που δείχνει ότι και η επιλογή σεξουαλικού συντρόφου επηρεάζεται απ’ την ανισότητα· το γεγονός, π.χ., ότι οι γυναίκες δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στις οικονομικές προοπτικές ενός άντρα όταν αναζητούν σύντροφο στις πιο άνισες κοινωνίες. Βλέπετε, λοιπόν, ότι η ανισότητα μολύνει και την κρίση μας για τους ανθρώπους και το πόσο ελκυστικούς τους θεωρούμε. Γνωρίζω κάποιον στην Αγγλία που είναι άνεργος και σπατάλησε 400 ευρώ για κινητό· μου είπε ότι αν δεν έχεις τον κατάλληλο εξοπλισμό οι γυναίκες δεν θα σε προσέξουν. Μιλώντας γενικότερα, θα έλεγα ότι οι πλούσιοι έχουν την τάση να απορρίπτουν εκείνους που είναι έστω και λίγο πιο κάτω απ’ αυτούς».

Στις δυτικές κοινωνίες, όμως, η πηγή των κοινωνικών ανισοτήτων δεν ξεκινά από την οικογένεια, το σχολείο, τον εργασιακό χώρο, τον κοινωνικό περίγυρο;

«Ναι. Αλλά μπορούμε να αλλάξουμε τα πράγματα. Στη δεκαετία του ’30 ο σουηδός πρωθυπουργός έθεσε ως στόχο να κάνει τη Σουηδία μια κοινωνία χωρίς τάξεις. Χρησιμοποίησε την έκφραση “το σπίτι των ανθρώπων”. Και τα παιδιά το διδάσκονταν αυτό από το δημοτικό, ενώ οι πολιτικές της κυβέρνησης το ακολουθούσαν έμπρακτα στο θέμα των φόρων και των κοινωνικών παροχών – κάτι που επηρέασε θετικά τις εισοδηματικές διαφορές. Ηταν τόσο ένα ιδεολογικό όσο και ένα πρακτικό πλάνο.

»Αυτό το βλέπει κανείς και μέσα από άλλα παραδείγματα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν μία από τις κοινωνίες με τη μεγαλύτερη ισότητα (με εξαίρεση, βέβαια, το θέμα του ρατσι σμού…) στα μεταπολεμικά χρόνια. Τη δεκαετία του ’50 αποτελούσαν μία από τις πιο υγιείς κοινωνίες ανάμεσα στις δυτικές χώρες. Τώρα οι ΗΠΑ βρίσκονται στην 28η ή 29η θέση όσον αφορά το προσδόκιμο όριο ζωής. Η Ιαπωνία, από την άλλη, αποτελούσε το ακριβώς αντίθετο. Παλιά ήταν μια από τις πιο άνισες κοινωνίες με κακό δείκτη υγείας. Αλλά στη μεταπολεμική περίοδο απέκτησε τάχιστα μεγαλύτερη ισότητα και τα επίπεδα της υγείας των Γιαπωνέζων ξεπέρασαν αυτά οποιασδήποτε άλλης χώρας στον αναπτυγμένο κόσμο. Οι δύο αυτές χώρες, λοιπόν, άλλαξαν θέσεις! Η ιδεολογία είναι σημαντική σε σχέση με δεσμεύσεις σε θέματα πολιτικής και πολιτικών επιλογών. Για να διατηρήσει κανείς πολιτικές ισότητας στο πέρασμα των χρόνων χρειάζεται ένα κοινωνικό κίνημα το οποίο θα θεωρεί σημαντική προτεραιότητα κάτι τέτοιο».

Ποια είναι η γνώμη σας για την υγιή λειτουργία της πλατωνικής πολιτείας, στην οποία η διαφορά του πλούτου μεταξύ των πλούσιων και των φτωχών έπρεπε να είναι της κλίμακας 5 προς 1, που σημαίνει ότι ένας πλούσιος δεν μπορεί να είναι περισσότερο από 5 φορές πιο πλούσιος από έναν φτωχό συμπολίτη του;

«Ναι, είναι ενδιαφέρον εφόσον αναφερόταν σε μια αναλογία 5 προς 1. Γιατί μια τέτοια υλική, ας πούμε, διαφορά δεν είναι μεγάλη – αν σκεφτείτε ότι πολλές πολυεθνικές δεν κρύβουν ότι ο ιδιοκτήτης τους κερδίζει σε μία μέρα ό,τι οι εργαζόμενοί του σε έναν χρόνο! Και αυτή είναι μια αναλογία 365 προς 1!»

Πώς βλέπετε το μέλλον σε σχέση με τις κοινωνικές ανισότητες στις κοινωνίες μας;

«Εάν θέλουμε να έχουμε πολιτικές για τις οποίες θα συμφωνούμε και οι οποίες θα μπορούν να επιβληθούν, τότε θα πρέπει να είναι υπέρμαχες της ισότητας και της ισονομίας τόσο μεταξύ των πλούσιων και των φτωχών χωρών όσο και μεταξύ των πλούσιων και των φτωχών μελών μέσα σε μία κοινωνία. Διότι, κατά τη γνώμη μου, ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπίσουμε τη χρηματοπιστωτική και την περιβαλλοντική κρίση είναι η μεγαλύτερη ισότητα».

Spyros 1 Berlin 038

Advertisements

1 Comment

Filed under Uncategorized

One response to “Ο «ΓΙΑΤΡΟΣ» ΤΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ RICHARD WILKINSON

  1. Pingback: Ο «ΓΙΑΤΡΟΣ» ΤΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ RICHARD WILKINSON | spysun

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s